Tom 3, nr 1 (wrzesień 2015)




Spis treści:

ŚLĄSK OPOLSKI - REGION POGRANICZA


Ewa Ganowicz

Od redakcji
Pogranicze. Polish Borderlands Studies, t.3, nr 1, s. 5-6.



Danuta Kisielewicz

Historyczne uwarunkowania odrębności regionu Śląska Opolskiego
Pogranicze. Polish Borderlands Studies, t. 3, nr 1, s. 7-18.

Streszczenie: Śląsk Opolski jest regionem historycznego Górnego Śląska. Są to ziemie położone nad górną Odrą, które w średniowieczu tworzyły księstwo opolsko-raciborskie, w czasie pruskiego panowania rejencję opolską, a po 1922 r. prowincję górnośląską (rejencję opolską). W 1950 r. uzyskał status województwa opolskiego. Jest to terytorium o odrębnych granicach, z ludnością związaną wspólnymi doświadczeniami historycznymi. Pełniło ono stołeczną funkcję w czasach księstwa, rejencji i prowincji górnośląskiej. Nie było stolicą regionu w czasach II wojny światowej i w latach 1945-1950.
Śląsk Opolski jest również obszarem pogranicza, przechodzącego w swej historii z jednego organizmu państwowego do drugiego, krzyżowania się wpływów politycznych, wymieszania się ludności. Jest regionem o zróżnicowanej strukturze etniczno-kulturowej i narodowościowej. Śląsk Opolski rozumiany dziś jako obszar znajdujący się w granicach województwa opolskiego, posiada własną historię, kulturę i tradycję, a także strukturę ludnościową, którą od zakończenia II wojny światowej tworzą: większość polska, tzw. ludność napływowa oraz ludność rodzima – mniejszość niemiecka i mniejszość narodowo-etniczna śląska.

Słowa kluczowe: granice Śląska Opolskiego, pogranicze, zróżnicowanie narodowościowe i etniczno-kulturowe, historia Śląska Opolskiego

Pobierz artykuł (pdf)


Aleksander Kwiatek

O Śląsku wymyślonym i wyobrażonym, czyli o śląskoznawstwie w ponowoczesnej narracji
Pogranicze. Polish Borderlands Studies, t. 3, nr 1, s. 19-36.

Streszczenie: Artykuł niniejszy jest osobistą refleksją autora nad kondycją współczesnego śląskoznawstwa, traktowanego jako autonomiczna przestrzeń badawcza, dla której odniesieniem staje się podmiotowość regionu, a także racje, potrzeby, intencje, zamiary trzech państw granicznych: Polski, Niemiec, Czech. Istotny element refleksji stanowią przemiany tożsamościowe Górnego Śląska, kształtowane pod wpływem transformacji ustrojowej w minionym ćwierćwieczu. Ich dynamika determinowana aktywnością nieistniejącej wcześniej mniejszości niemieckiej i ruchów autonomicznych, odzwierciedla charakter, jakość i skalę społecznych przeobrażeń. Głównym przesłaniem artykułu jest teza, że w okresie od przełomu 1989 r. od chwili obecnej, nastąpiła dewaluacja większości śląskoznawczych ocen, sądów, stanowisk, nastawień itp. Skutkuje to brakiem jasnego kodu komunikacyjnego i przejrzystej narracji. Straciły na znaczeniu pojęcia stygmatyzujące dotąd całą rzeczywistość śląską, a w ich miejsce nie wykształciły się jeszcze nowe – o równorzędnej sile oddziaływania i wiarygodności. Śląskoznawstwo współczesne skazane jest więc na otwarty i perspektywiczny dyskurs, tak w sferze empirii jak i metodologii.

Słowa kluczowe: Górny Śląsk, Śląsk Opolski, regionalizm, regionalizm otwarty, pogranicze, wielokulturowość, nacjonalizm, tożsamość narodowa, tradycja wyobrażona



Edmund Nowak

Obywatel a władza lokalna w pierwszym powojennym dziesięcioleciu na przykładzie gminy Kościeliska w powiecie oleskim
Pogranicze. Polish Borderlands Studies, t. 3, nr 1, s. 37-56.

Streszczenie: Artykuł poświęcony jest relacjom między władzą lokalną a obywatelem w pierwszym powojennym dziesięcioleciu w gminie Kościeliska, pow. oleski. Na początku autor krótko charakteryzuje gminę, która do końca II wojny światowej  znajdowała się  na obszarze  III Rzeszy, a granica z Polską przebiegała na rzece Prosna. Następnie podaje przykłady tych relacji na tle ówczesnej sytuacji politycznej, społecznej i gospodarczej. Najwięcej uwagi poświęca udziałowi i zaangażowaniu obywateli w działalność silnie upartyjnionych organów władzy lokalnej oraz w  podejmowanych przez władze gminne wysiłkom na rzecz rozwiązania trudnych problemów społecznych i gospodarczych, z którymi borykała się ludność gminy (powszechna i dotkliwa bieda, brak rąk do pracy, kłopoty aprowizacyjne i lokalowe, w tym szkół itd.). Władze gminne miały jednak ograniczone możliwości rozwiązania tych problemów, co skutkowało bardzo złymi nastrojami społecznymi, które kształtowane były dodatkowo przez dotkliwe i nadmierne świadczenia finansowe i rzeczowe na rzecz państwa (m.in. obowiązkowe dostawy). Władza gminna starała się też być „surowa” wobec obywateli, co wyrażało się w nakładaniu dużej liczby kar administracyjnych. Sytuację  w gminie pogarszała obecność i zachowanie żołnierzy Armii Czerwonej, zjawisko szabrownictwa i zabór mienia, działalność band rabunkowych, wobec których władze gminne i powiatowe były w większości bezradne, a bezpieczeństwo mieszkańców zagrożone. Autor podaje także przykłady relacji władza - obywatele w trakcie wysiedlania ludności niemieckiej oraz w czasie tzw. akcji  odniemczania. W końcowej części artykułu autor podejmuje kwestię indoktrynacji oraz inwigilacji ludności przez organy milicji i służbę bezpieczeństwa. W konkluzji autor zgadza się z tymi historykami, którzy twierdzą, że powojenna rzeczywistość była pełna sprzeczności, a obywatel uwikłany w szereg zależności.

Słowa kluczowe: Polska 1945-1955, władza lokalna, władza a obywatel, Kościeliska, powiat oleski



Stanisław Senft

Warunki niezależności ekonomicznej mniejszości polskiej na Śląsku Opolskim
Pogranicze. Polish Borderlands Studies, t. 3, nr 1, s. 57-67.

Streszczenie: Górny Śląsk i jego zachodnia część – Śląsk Opolski ma swoje historyczne doświadczenia w zakresie polsko-niemieckich zmagań w dziedzinie życia gospodarczego. Aspekt ekonomiczny, starania o wzmocnienie organizacji i całych grup społecznych, pojawił się niemal natychmiast, gdy stało się faktem ożywienie narodowościowe w regionie. Decydującą rolę odegrała tu polska spółdzielczość. Ruch spółdzielczy narodził się jako społeczna samoobrona przed rosnącym wyzyskiem wczesnego kapitalizmu. Od założenia pierwszego banku ludowego w 1985 r. w Bytomiu do 1914 r. powstało 17 banków, 3 filie terenowe i 1 spółka parcelacyjna, we wszystkich powiatach z ludnością polskojęzyczną. Liczyły one w sumie ponad 13 tys. członków i około 30 tys. posiadających wkłady. Główny cel pracy – umocnienie gospodarcze społeczeństwa polskiego, realizowano przez udzielanie korzystnych kredytów, pożyczek na budownictwo mieszkaniowe, zakładanie drobnych przedsiębiorstw, warsztatów, sklepów, wyposażenie gospodarstw rolnych. Działalność banków nie ograniczała się do sfery ekonomicznej. Bardzo szybko stały się one ważnymi ośrodkami życia polskiego w poszczególnych powiatach. Z chwilą wybuchu II wojny światowej w ramach ogólnej akcji wymierzonej w przywódców mniejszości, spółdzielczość polska została zlikwidowana środkami polityczno-administracyjnego przymusu.

Słowa kluczowe: ruch spółdzielczy, mniejszość polska w Niemczech w XIX i XX wieku, polskie banki ludowe na Górnym Śląsku



Adriana Dawid

Metody kształtowania postaw patriotycznych u młodzieży rodzimego pochodzenia na Śląsku Opolskim w latach 1950-1970
Pogranicze. Polish Borderlands Studies, t. 3, nr 1, s. 69-82.

Streszczenie: Mieszkające w województwie opolskim dzieci i młodzież rodzimego pochodzenia były poddawane szczególnym zabiegom władz, które miały na celu ugruntowanie w nich postaw propolskich a wyrugowanie sympatii proniemieckich. W latach 1950–1970 zabiegano o eliminację wśród najmłodszych mieszkańców regionu języka niemieckiego w mowie i piśmie, niwelowano ślady tradycji i kultury niemieckiej w regionie, piętnowano postawy rewizjonistyczne. W zamian za to starano się, by młodzież rodzimego pochodzenia poznała polski język, kulturę, historię oraz kształtowano u niej postawy patriotyczne oraz akceptację dla nowego ustroju i państwowości regionu. Zadania te realizowano przede wszystkim podczas edukacji szkolnej, w czasie zajęć pozalekcyjnych, a także poprzez działalność organizacji młodzieżowych, przy współpracy z organizacjami społecznymi i lokalnym aparatem partyjnym.

Słowa kluczowe: Śląsk Opolski, polityka edukacyjna w PRL, polonizacja autochtonów na Śląsku Opolskim, edukacja, świadomość narodowa

Pobierz artykuł (pdf)


Marek Mazurkiewicz

Wielokulturowy Śląski Opolski - perspektywa politologiczna
Pogranicze. Polish Borderlands Studies, t. 3, nr 1, s. 83-101.

Streszczenie: Artykuł jest próbą ogólnego (politologicznego) spojrzenia na zagadnienie zróżnicowania narodowościowo-kulturowego Śląska Opolskiego, będącego częścią historycznego obszaru Górnego Śląska, wyrosłego na gruncie kultur polskiej, niemieckiej, czeskiej i austriackiej.  W omawianym przypadku obszar Śląska Opolskiego pokrywa się granicami administracyjnymi województwa opolskiego. Tekst skupia się na czterech zasadniczych elementach, wychodząc od obecnego kształtu etniczno-narodowościowego regionalnej społeczności, prezentuje regionalny wymiar realizacji polskiego prawa na rzecz mniejszości narodowych i etnicznych, przedstawia w zarysie problematykę aktywności politycznej organizacji mniejszości niemieckiej oraz rywalizacji tych organizacji z Ruchem Autonomii Śląska, w szczególności w wyborach samorządowych oraz cele działalności organizacji, promujących ideę etnicznej lub narodowościowej odrębności Ślązaków, bazując na tekście uzasadnienia obywatelskiego projektu nowelizacji ustawy z 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych i o języku regionalnych z 2014 r. Przedstawione w artykule zagadnienia mogą stanowić przyczynek do kontynuowania i poszerzenia badań, w szczególności w obszarze rywalizacji politycznej ugrupowań mniejszości niemieckiej z organizacjami politycznymi społeczności większościowej i grupami deklarującymi tożsamościową odrębność społeczności Ślązaków, opartej na gruncie etnicznym lub narodowościowym.

Słowa kluczowe: Śląsk Opolski, mniejszość niemiecka, prawo na rzecz mniejszości narodowych i etnicznych, mniejszości narodowe i etniczne w województwie opolskim





"Pogranicze. Polish Borderlands Studies"
Instytut Politologii Uniwersytetu Opolskiego
ul. Katowicka 89 45-061 Opole

Czasopismo naukowe "Pogranicze. Polish Borderlands Studies". Zarejestrowane w rejestrze dzienników i czasopism 14 listopada 2013 roku pod numerem Rej.Pr. 713.
Numer ISSN: 2353-3781